X
تبلیغات
(HIS) سیستم اطلاعات بیمارستانی - PACS يا سیستم بایگانی و ارتباط تصاویر پزشکی

 PACS

Picture Archiving and Communication System 

 

چکيده - امروزه باپيشرفت فناوری اطلاعات در علوم پزشکی و شبكه هاي كامپيوتري ، ديگر نيازي به كليشه های قدیمی براي گرفتن تصاوير راديولوژي و صرف هزينه خريد و نگهداري اين فيلمها احساس نمي شود. چرا كه سيستمي بنام سيستم ارتباط و بايگاني تصويري یا   (PACS (Picture Archiving and Communication System ، امكان انتقال ، ذخيره ، بازيابي و نمايش تصاوير پزشكي در نقاط مختلف را ايجاد کرده است . دستگاههاي تصوير برداري ، یک شبكة كامپيوتري ، پايگاه‌هاي داده یا بانک اطلاعاتی و ايستگاههاي نمايش تصويریا Client ها ، چهار جزء اصلي تشكيل دهندة يك سيستم PACS بيمارستاني مي باشند.  سیستم PACS می تواند تصاویر حاصل از روشهای مختلف تصویربرداری تشخیصی مانند MRI ، CT.SCAN ، سونوگرافی ،  رادیوگرافی ، آنژیوگرافی ، پزشکی هسته ای و... را به صورت تصاویر دیجیتالی ذخیره و بازخوانی کند. این سیستم امکان کمک به پزشکان دور از مرکز درمانی را از طریق تله رادیولوژی فراهم می کند تا از متخصصین متبحر لیکن دورتر در تشخیص و درمان استفاده شود. با کاهش هزينه‌هاي ذخيره‌سازي که به صورت الکترونيکي انجام مي‌شود (نسبت به بايگاني‌هاي فيلم و کلیشه )، کمک شایانی به مدیریت بیمارستانی می کند. با ارسال تصاویر از طریق شبکه، زمان دستیابی پزشک معالج به نتیجه تصویر برداری را به حداقل رسانده است.

كليد واژه- تله رادیولوژی ( رادیولوژی از راه دور از طریق تلویزیون یا ویدئو کنفرانس).HIS : سیستم اطلاعات بیمارستانی – HL7 : پروتکل انتقال اطلاعات در علوم پزشکی - MRI : تصویربرداری مغناطیسی. کلیشه : فیلم رادیولوژی. RIS : سیستم اطلاعات رادیولوژی.

 

1- مقدمه

تصوير برداري از اندامها و ارگانهاي بدن در تشخيص بيماري به پزشكان كمك شاياني مي كند تا در تصميم گيري نوع درمان بيماران موفق عمل كنند. تصميم براي درمان با مشاهده تغييرات حاصل شده در عضو بدن ، با تصميمي كه بر اساس علائم و اظهارات بيمار گرفته مي شود بسيار متفاوت خواهد بود. بويژه در بيماريهاي استخواني و تومورها حائز اهميت مي باشد. بنابراين كيفيت تصويرگرفته شده ، تعداد تصاوير ، ابعاد تصاوير ، سرعت انتقال تصاوير براي پزشك معالج و نوع بايگاني تصاوير براي دسترسي سريع و مجدد ، همه فاكتورهاي مهمي هستند كه در تصويربرداري پزشكي مد نظر بوده اند. با ظهور تجهیزات پزشکی دیجیتال و پیشرفته و نیز گرایش عرصه علوم پزشکی به جنبش نرم افزاری ، همچنین لزوم تلاش بیمارستانها بسوی یکپارچه سازی اطلاعات بهداشتی و درمانی در بیمارستانهای  کشور ، بخشهای پاراکلینیکی  بیمارستانها بویژه تصویر برداری پزشکی برای کمک به  تشخیص رادیولوژیستها و درمان متخصصین گامهای اساسی در استفاده ازفناوری اطلاعات برداشته است. بی شک تلاشهای مهندسین نرم افزار و سخت افزار  ، تحلیلگران سیستمها ،  و کارشناسان علوم پزشکی در این پیشرفتها چشمگیر بوده است. بسیاری از روشهای تصویربرداری جدید از جمله رادیوگرافی ، سونوگرافی و CT.SCAN دیجیتالی شده اند. سیستم ارتباط و بایگانی پزشکی (PACS) ، از پیشرفته ترین سیستمها در این عرصه بشمار می رود. براي اولين بار در سال 1982 در كنفرانس تصويربرداري پزشكي (IEEE)، سيستمي معرفي گرديد كه امكان ذخيره، نمايش و انتقال تصاوير و اطلاعات ديگر را انجام مي‌داد، این سیستم در همان سال از سوی انجمن رادیولوژی امریکا تایید شد و در سال ۱۹۸۴ نیز در اروپا مورد توجه کنگره رادیولوژی اروپا (ECR) قرار گرفت.  اين سيستم PACS ناميده شد.  سيستم بايگاني و بازيافت تصويري مبتني بر رايانه که مي تواند تصاوير حاصل از روشهاي مختلف تصويربرداري تشخيصي را به صورت تصاوير ديجيتالي ذخيره و بازخواني کند . اين سيستم متشکل از ايستگاه هاي نمايشي و ويرايشي تصاوير ديجيتالي در شبکه هاي داخلي در بيمارستان يا حتي خارج از بيمارستان است که دسترسي پزشک به تصاوير ذخيره شده و در نتيجه کاهش وابستگي پزشک به متخصصان راديولوژي را فراهم می کند.

 2- سیستم PACS  

در این مقاله، ابتدا به هدف استفاده از سیستم PACS  اشاره کرده سپس مقایسه ای بین این سیستم با روشهای تصویر برداری آنالوگ انجام داده ايم.  اجزای تشکیل دهنده سیستم و ساختار آن را تشریح کرده ، مزایای آن را برشمرده ايم و نهايتا  به نتيجه حاصل پرداخته ايم.

      2-1  هدف استفاده از PACS  

مشکلات فراوان در سیستم تصویربرداری کلیشه ای وجود دارد که علاوه بر نارضایتی پزشکان و رادیولوژیست ها و نیز بیمار به خاطر کیفیت ، کمیت و نیاز به تکرار تصاویر، مدیریت بیمارستان را از نظر هزینه و حفظ و نگهداری فیلمها به چالش کشیده لذا  هدف اصلي استفاده از سيستم PACS  ، ارتقاي بازده‌ موثر کاري در کنار قابليت‌هاي تشخيصي پزشکان است. استفاده از استانداردهای روز در نگهداری و انتقال تصاویر نیز از اهداف مهم بشمار می رود. همچنين  هزينه خريداري و نگهداري ايمن فيلمها از نظر مديريتي قابل ملاحظه مي باشد. تكنولوژي سیستم تصويربرداري پزشکي، در كنار دستگاه تصوير برداري، از تعدادي رايانه تحت يك شبکه تشکيل شده که به طور اختصاصي براي ذخيره، بازيابي، توزيع و نشان دادن تصاوير استفاده مي‌شود. در واقع تصاوير پزشکي در يک استاندارد یا قالب (Format) مستقل ذخيره مي‌شوند  DICOM (Digital Imaging and Communications in Medicine) مهمترین قالب آن می باشد.  بيشترين تصاويري که از طريق PACS  آرشيو و طبقه‌بندي مي‌شوند، تصاوير اولتراسوند، MRI، ،CT، اندوسکوپي، ماموگرافي و اشعه ايکس هستند‌.   اين سيستم در واقع جايگزين hard-copy مانند بايگاني فيلم‌هاي راديولوژي براي مديريت تصاوير پزشکي که در طول زمان ممکن است خراب ‌شوند، مي‌شوند و توانايي‌ها و قابليت‌هاي سيستم‌هاي رايج را بالا مي‌برد. ازطرفي هزينه سرسام آور فيلمهاي راديولوژي و نيز نگهداري آنها هميشه از مهمترين مشكلات مديران بيمارستانها بوده است  .بنابراين PACS مي تواند با حذف فيلم هزينه خريداري را كم كند و با ايجاد آرشيو الكترونيكي بايگاني فيزيكي را حذف نمايد.

       2-2  مقایسه PACS با سیستم کلیشه

 در سیستم آنالوگ ، تصویر برداری از بیمار انجام و روی کلیشه های رادیولوژی چاپ می شود. رادیولوزیست کلیشه ها را مشاهده کرده و گزارشی از تشخیص خود را روی برگه کاغذ ثبت و به پزشک معالج ارسال می کند. گاهی کلیشه حاضر برای  تشخیص نهائی کافی نبوده و کمکی به پزشک معالج نمی کند. برخی اوقات هم اتفاق می افتد که کلیشه بنا به دلایلی گم شده یا دچار مشکل فیزیکی می گردد که برای ادامه درمان باید تکرار شود. حال با توجه به ورود مقداری اشعه زیانبار در هر نوبت تصویر برداری به بدن بیمار و ایجاد عوارض متعدد ، تکرار تصویر برداری مشکلات خاص خود را دارد و اگر در این میان بیمار یک خانم حامله و یا یک کودک خردسال باشد مشکل عوارض بسیار حاد و خطر آفرین خواهد بود. چه بسا بخاط جلوگيري از ورود اشعه ايكس به بدن جنين در شكم مادر ، از انجام تصويربرداري از بدن مادر مصدوم صرف نظر شده و سلامت جسمي مادر به دليل ناتواني در تشخيص دچار بحران مي شد اما در استفاده از سيستم آرشيو ديجيتالي ، مشكل وخطرات ناشی از پرتونگاری به بیمار نیز در نتیجه عدم لزوم تکرار پرتونگاری ، به مراتب ازبين خواهد رفت. یکی از سیستم هایی که از ۲۵ سال پیش استفاده از آن در اروپا و امریکا و چند سالی است در ایران  آغاز شده است همين سیستم PACS مي باشد كه تمامی این مشکلات را مرتفع ساخته. با یک بار تصویر برداری از اعضای بدن بیمار چندین تصویر از بعدهای مختلف و با کیفیت مناسب گرفته شده و در هارد دیسک کامپیوتر ذخیره و بایگانی می شود. تصاویر در مانیتورهای Medical Diagnosis  با کیفیت مناسب در معرض دید متخصصین رادیولوژی قرار می گیرد تا گزارش مناسب و کاملی تهیه نمایند. نسخه ای از تصاویر نیز به بیمار در یک CD تحویل می گردد تا در مواقع لزوم به پزشک معالج ارائه دهد. همچنين تصاوير گرفته شده و گزارش راديولوژيست روي آن ، به شكل online در كمترين زمان ممكن از طريق شبكه در دسترس پزشك معالج در بخشهاي بستري يا اتاق عمل مي باشد.

      2- 3 - اجزاء تشکیل دهنده یا ساختار یک  سیستم PACS

  این سيستم براساس ايده و روشهاي جديد كامپيوتري بنا نهاده شده و متشكل از چهار جزء اساسي مي‌باشد. هركدام از اين اجزاء با تجهيزات خاصي كار مي كنند. اين اجزاء عبارتند از:

          2-3-1-  دستگاههاي تصويربرداري پزشكي

          2-3-2-  ايستگاههاي كار(station)

          2-3-3-  شبكه كامپيوتري.

          2-3-4-  پايگاههاي داده و بانكهاي اطلاعاتي

اين اجزاء در مجموع تشكيل يك سيستم را می دهند که وظيفه تصويربرداري ، ايجاد بانک اطلاعاتی ، جریان اطلاعات در شبکه و بايگاني تصاوير پزشكي را بر عهده دارند.

          2-3-1-  دستگاههاي تصويربرداري پزشكي

دستگاههاي تصويربرداري متنوعي وجود دارد. MRI ، CT.SCAN ، CR و ...  كه با سيستم PACS ارتباط دارند. يك دستگاه اسكن توموگرافي كامپيوتري را در نظر بگيريد. اين دستگاه از يك ميز براي قرار گرفتن بدن بيمار ، يك گانتري كه سر بيمار در آن قرار مي‌گيرد، يك منبع توليد اشعه ايكس ، سيستمي براي آشكار كردن تشعشع خارج ‌شده از بدن و يك ژنراتور اشعه ايكس.  تشكيل شده است . همه اينها داخل يك اتاق مخصوصي قرار دارد كه ديوارهاي اين اتاق عايق و درب ورودي آن ساخته شده از لايه هاي سربي مي باشد.

  تصويربرداري از تمام نقاط بدن به كمك اشعه x و با پردازش كامپيوتري CTscan انجام مي گيرد و اختلافات بسيار جزئي در جذب اشعه x را نشان مي دهد. اين سيستم قادر به آشكار ساختن دانسيته‌هاي مختلف در نسوج نرم مي باشد. در تروماها، شكستگي هاي حاد و شكستگي هاي موئي، تومورها نقش تشخيصي مهمي ايفا مي كند.

اصول كار يك دستگاه تصويربرداري مانند دستگاه سي تي اسكن بطور خلاصه چنين است : پس از اينكه بدن بيمار بر روي ميز و سر آن در گانتري قرار گرفت و شرايط دستگاه بر حسب ناحيه مورد تصوير برداري تنظيم شد، يك دسته پرتو ايكس توسط كوليماتور (محدودكننده دسته اشعه) به صورت يك باريكه در آمده و از بدن بيمار رد مي‌شود (پالس مي‌شود). مقداري از انرژي اشعه هنگام عبور از بدن جذب و باقيمانده اشعه با عنوان پرتو خروجي كه از بدن بيمار عبور مي‌كند توسط آشكار سازي كه مقابل دسته پرتو ايكس قرار دارد، اندازه ‌گيري شده و بعد از تبديل به زبان كامپيوتري در حافظه كامپيوتر ذخيره مي‌شود بلافاصله پس از اينكه اولين پالس اشعه بطرف بيمار فرستاده و اندازه‌گيري شد و لامپ اشعه ايكس يك حركت چرخشي بسيار كم انجام داد، دسته پرتو ايكس دوباره پالس شده ، مجددا اندازه‌گيري مي‌شود و در حافظه كامپيوتر ذخيره مي‌گردد. اين مرحله چند صد يا چند هزار بار بسته به نوع دستگاه تكرار مي‌شود تا تمام اطلاعات مربوط به عضو مورد نظر در حافظه كامپيوتر ذخيره شود. كامپيوتر ميزان اشعه‌اي را كه هر حجم معيني از بافت جذب مي‌كند، اندازه ‌گيري مي‌كند. اين حجم بافتي را واكسل (Voxel) مي‌نامند كه مشابه چند ميليمتر مكعب از بافت بدن مي‌باشد. در سي ‌تي ‌اسكن يك لايه مقطعي از بدن به اين واكسلهاي ريز تقسيم مي‌شود، كه با توجه به مقدار جذب اشعه‌اي كه توسط هر كدام از اين واكسلها صورت مي‌گيرد، يك شماره نسبت داده مي‌شود. اين شماره‌ها نيز بر روي تصوير كه بر صفحه تلويزيون مانند كامپيوتر مي‌افتد، يك چگالي با معيار خاكستري (از سفيد تاسياه) اختصاص داده مي‌‌شود. نمايش هر كدام از واكسلها را بر روي مونيتور يك پيكسل (Pixl) مي‌گويند. يعني واكسلها حجم سه بعدي و پيكسلها دو بعدي مي‌باشند و هر چه تعداد پيكسلها بر روي مونيتور بيشتر باشد تصوير واضح‌تر و قابل تفكيك‌تر است. اعدادي كه با توجه به مقدار جذب اشعه به هر بافت اختصاص داده مي‌شود، را اعداد سي ‌تي يا اعداد هانسفيلد مي‌نامند. بطور مثال بافت چربي كمتر از بافت عضلاني و بافت عضلاني كمتر از بافت استخواني اشعه را جذب مي‌كند. بنابراين بطور مثال استخوان 400+ ، آب صفر و چربي 50 و هوا 500 مي‌باشد كه هر چه مقدار اين اعداد كمتر باشد، بر روي فيلم سي‌تي اسكن آن قسمت طبق معيار خاكستري بيشتر به سمت سياهي تمايل دارد و برعكس هرچه عدد سي‌ تي مثل استخوان بالا باشد تصوير به سمت سفيدي تمايل دارد. گاهي براي مشخص ‌تر شدن اعضايي كه داراي چگالي شبيه به هم هستند از مواد كنتراست‌ زا استفاده مي‌شود.  از كاربردهاي تصوير برداري با اين دستگاهها به مواردي اشاره مي نمائيم.

تشخيص بيماريهاي مغز و اعصاب – بیشترین استفاده از سیستم PACS را در بین بخشهای بیمارستانی بخش اعصاب دارد. چون سي ‌تي اسكن مي‌تواند تفاوت بين خون تازه و كهنه را به تصوير بكشد، به همين دليل براي نشان دادن موارد اورژانس بيماريهاي مغزي بهترين كاربرد را دارد.

بيمارهاي مادر زادي مانند بزرگي يا كوچكي جمجمه - تشخيص تومورهاي داخل جمجمه‌اي و خارج مغزي  -   خونريزي در قسمت‌هاي مختلف مغز و سكته‌هاي مغزي  -   تشخيص بيماري اعضاي داخل شكمي مانند كبد ، لوزالمعده ، غدد فوق كليوي و بررسي بيماريهاي ريه.

اتاق کنترل . دركنار اتاقي كه دستگاه تصويربرداري در آن وجود مستقر هست، يك اتاقك ساخته شده كه مانند اتاق فرمان عمل مي كند. اين اتاق از طريق يك پنجره كاملا شيشه اي كه شيشه آن از جنس مخصوص بوده و عايق اشعه مي باشد ، مشرف به اتاق تصويربرداري است. كارشناس راديولوژي براي ايمن بودن از اشعه بايد در خارج از اتاق تصوير برداري و در همين اتاقك مستقر شود و ضمن مشاهده بيمار و ارتباط صوتي با بيمار،كنترل دستگاه تصويربرداري را در دست داشته و عمل تصوير برداري را انجام مي دهد. يك دستگاه كامپيوتر براي بازسازي تصوير و كنسول عملياتي كه تكنولوژيست راديولوژي بر آن قرار مي‌گيرد، در اين اتاق وجود دارد. اين كامپيوتر متصل به دستگاه تصويربرداري ونيز از طريق شبكه متصل به server محصوص PACS جهت استفاده از بانك اطلاعاتي و همچنين بايگاني تصاوير گرفته شده در آن مي باشد. متصدي اين كامپيوتر همزمان می تواند تصاویر گرفته شده را در بانک اطلاعاتی اضافه و علاوه بر بایگانی فایلها در serverو کپی روی CD درصورت نياز از تصاوير گرفته شده و حتی بايگاني در server ، بوسیله پرينترهاي مخصوص روي كليشه چاپ نمايد.  

           2-3-2-  ايستگاههاي كار(Work station)

  هرايستگاه كار عبارت از یک دستگاه کامپیوتر با مختصات مناسب می باشد که مسئول نمايش اطلاعات و تصاوير پزشكي از طريق شبكه داخلي بيمارستان می باشد. برای دو محل ایستگاههای کاری تعریف شده است. یکی براي راديولوژيست در بخش راديولوژي  ]تصوير شماره 4[ جهت مشاهده تصاویر و نوشتن ريپورت پیوستی و یافته های خود روی تصاویر و دیگری برای بخش های بستری و اتاق عمل که با يك دستگاه کامپیوتر در هر بخش، پزشك معالج مقيم در بخش بستري يا اتاق عمل تصاویر خواسته شده از بیمار و نیز ریپورت رادیولوژیست را مشاهده براي درمان بيمار اقدامات درمانی را انجام مي دهد. ]تصوير شماره 5[ برای رادیولوژیست ها استفاده از مانیتورهای مخصوص (Medical Diagnosis Monitor) که دارای قابلیت نمایش تصاویر با کیفیت بهتر می باشند ، ضروری است.  این ایستگاه های نمایشی و ویرایشی تصاویر دیجیتالی در هر یک از بخشهای متصل به شبکه های محلی یا داخلی در بیمارستان یا حتی شبكه اينترنت خارج از بیمارستان دسترسی پزشک به تصاویر ذخیره شده و در نتیجه کاهش وابستگی پزشک به متخصصان رادیولوژی ، دسترسی همزمان جراحان در بیمارستان های مختلف و مشاوره متمرکز درباره مقایسه روشهای درمانی متعدد را فراهم میکند. يك دستگاه از اين ايستگاههاي كاري در اتاق گزارش واقع در بخش راديولوژي وجود دارد كه مخصوص راديولوژيست جهت مشاهده تصاوير گرفته شده ، ويرايش تصاوير با tools نرم افزار pacs و درج ريپورت از يافته هاي خود روي تصاوير يا پيوست تصاويرمي باشد. ايستگاه كاري ديگري در بخش راديولوژي در قسمت پذيرش مي باشد كه متصدي پذيرش مي تواند از تصاوير گرفته شده براي بيمار CD تهيه و تحويل دهد. ايستگاههاي كاري متعددي در قسمتهاي مختلف يك بيمارستان بسته به سياستهاي مديريتي مي تواند تعبيه شود.

          2-3-3-  شبكه كامپيوتري.

امروزه در کشورهای پیشرفته تقریبا هر بیمارستانی و در کشورهای در حال توسعه بیمارستانهای درجه یک مجهز به یک شبکه داخلی جهت استفاده کلیه بخشها و واحدهای بیمارستانی از سیستم یکپارچه اطلاعات بیمارستانی (HIS) در کنار شبکه جهانی اینترنت می باشند. در کشور ما نیز گامهای اساسی در این راستا برداشته شده و علی رغم مشکلات خاص این قضیه بیمارستانهای ما تا حدودی مجهز به شبکه داخلی و استفاده از HISشده اند یا به دنبال راه اندازی آن هستند. یکی از قسمتهای پاراکلینیکی HIS سیستم رادیولوژی است که می تواند سیستم PACS  را بطور کامل پشتیبانی کند. بنابراین در يك بيمارستان وجود يك شبكه حتی در صورت نبودHIS برای سیستم PACS  ضروری است تا ارتباط بين بخش راديولوژي با بخشهاي بستري و ساير قسمتهاي مرتبط را برای استفاده از تصاویر پزشکی برقرار نمايد. البته اين شبكه مي تواند از طريق اينترنت با بيرون از بيمارستان نيز ارتباط برقرار نمايد عملکرد شبکه PACS از دستگاههای تصویربرداری شروع می شود. این تجهیزات تصاویر را به وسیله نرم افزار PACS PLUS به server منتقل می کنند. شبکه داخلی تصاویر را از سیستم PACS به مراکز مختلف داخل بیمارستانی منتقل و در اختیار افراد مجاز قرار می دهد. از طرفی همین سیستم به شبکه جهانی اینترنت می تواند وصل شده و تصاویر گرفته شده را به خارج از بیمارستان منتقل و در اختیار افراد بی شماری که بتوانند به این سیستم دسترسی داشته و مجوز استفاده از آن را بگیرند ، قرار می گیرد.تصوير شماره .   هرشبکه ، دارای اجزائي است . هميشه يك دستگاه server براي ارائه خدمات به كليه دستگاههاي client  در نقاط مختلف شبكه بايد وجود داشته باشد که عبارت از یک دستگاه کامپیوتر با مشخصات بسیار بهتر و توانائی پردازش بالای اطلاعات می باشد که محل ذخیره اطلاعات نیز می باشد.  server بوسيله چند دستگاه swich كه به صورت ترمينال خطوط ارتباطي عمل مي كنند ارتباطات را با قسمتهای دیگر شبکه برقرار مي كند. این در حالی است که سرعت انتقال به نوع رایانه ها و رسانه برقرارکننده ارتباط بین اجزای سیستم بستگی دارد.. نوع کابل شبکه مورد استفاده که فیبر نوری بهترین آن می باشد ، نوع سویچ ها ، نوع کارت شبکه بکار رفته در کامپیوترهای ایستگاههای کاری ، کیستون ها و ... از جمله فاکتورهائی هستند که در سرعت انتقال اطلاعات بسیار موثر می باشند. سيستم PACS  در يك شبكه به طور اوليه از يک وسيله دريافت کننده تصوير (دروازه الکترونيکي)، سيستم مديريت اطلاعات (يک رايانه مخصوص که جريان ورود اطلاعات را به درون شبکه کنترل مي‌کنند)، وسيله ذخيره تصاوير (بايگاني‌هاي بزرگ و کوچک)، شبکه انتقال (که مناطق پهن و محلي را پوشش مي‌دهد)، پايگاه‌هاي نمايش (شامل يک رايانه، نمايشگر متن، نمايشگر تصاوير و يک خط اتصال‌ براي استفاده کننده به منظور استفاده از آنها) و گاهي در مواقع لزوم، تجهيزاتي که تصاوير را روي hard-copy ذخيره کند، تشکيل شده است. البته امروزه PACS  هاي تحت وب، بيشتر رايج مي‌شوند، به اين صورت که از اينترنت به عنوان مرتبط کننده اصلي خود استفاده مي‌کنند. در شبکه اینترنت نیز سرعت انتقال به فاکتورهای مهم دیگری بستگی دارد. پهنای باند شبکه اینترنت ، شکل استفاده از Dial-up یا ADSL از مهمترین فاکتورها می باشد.

           2-3-4-  پايگاههاي داده و بانكهاي اطلاعاتي

نکته مهم در مورد سيستم PACS  ، شبکه انتقال آن است که از يک Server مرکزي (که پايگاه داده‌ها را ذخيره مي‌کند)، تشکيل شده است. اين پايگاه حاوي اطلاعات تصاويري است که توسط دستگاههاي تصويربرداري MRI ، CT.SCAN ، CR و ...  مرتبط با  سيستم PACS ، گرفته شده و از طريق LAN (Local Area Network) يا WAN (Wide Area Natwork) روي Server ذخيره و در طول شبكه دريافت مي‌شوند اطلاعات اصلي در Server در بانك اطلاعاتي وجود دارد. ساختار اين بانك اطلاعاتي مي تواند بصورت Access و SQL و ... باشد. روی Serverتصاویر با فرمت خاص خود که مطابق با استاندارد DICOM می باشد و معمولا با نام تاریخ اخذ تصویر همراه با یک شماره پرونده بستری یا سرپائی بیمار ذخیره می شود. علاوه بر آن فایلهای مورد نیاز برای نرم افزار PACS PLUS نیز وجود خواهد داشت. از امکانات بانک اطلاعاتی مانند ایجاد Account برای کاربران مجاز نیز استفاده می شود.

        2-4  ساختار سيستم PACS

  تجهيزات مدرن راديولوژي، امروزه به طور مستقيم تصاوير بيماران را وارد سيستم PACS  در قالب تعريف شده مي‌کند.  يک سيستم کامل PACS  ، بايد شامل يک نقطه دسترسي (Access Point) به تصاوير و اطلاعات همراه باشد. همچنين بايد با سيستم‌هاي اطلاعاتي بيمارستاني ديگر (HIS)و بوي‍ژه به سيستم‌ اطلاعاتي راديولوژي (RIS) نيز مرتبط باشد.ارتباط PACS  با RIS بسار حائز اهميت است چرا كه اين دو سيستم ، مكمل هم در كامل نمودن ‌سيستم مكانيزه كل بخش راديولوژي مي باشند.  هرچه ارتباط ميان سيستم‌هاي اطلاعاتي مختلف گسترده‌تر باشد، اطلاعات قوي‌تر و قابل اعتمادتر مي‌شوند. به طور مثال، خطر ورود اشتباه اطلاعات بيماران را کم مي‌کند، زيرا قالب استاندارد  DICOM که براي اين منظور به کار مي‌رود، مي‌تواند مشخصات بيمار را نيز دريافت کند. استاندارد DICOM یک استاندارد جهانی در انتقال تصاویر پزشکی است و سیستمهای مورد استفاده در بیمارستانها و مراکز بهداشتی مانند HIS و PACS باید از این استاندارد استفاده کنند تا فرمت تصاویر در نرم افزار مورد استفاده قابل فهم و استفاده باشد. سیستم PACS  از نرم افزار PACS PLUS بهره می برد که از استانداردهای لازم برخوردار هست. زماني که دريافت اطلاعات يک بيمار کامل شد، سيستم‌ PACS  ، داده‌هاي تصويري جاسازي شده را با فهرست سوابق برنامه‌ريزي شده روي شبکه، مقايسه مي‌کند و در صورت وجود هرگونه تناقضي، آن را مشخص مي‌کند. هر اطلاعاتي، تنها با مشخصات همان فرد، ذخيره مي‌شود. وقتي راديولوژيست، خواندن تصاوير بيمار مفروض را به پايان رساند، سيستم PACS، آن را به عنوان «خوانده شده»، علامتدار مي‌کند که به اين ترتيب از دوباره‌خواني جلوگيري مي‌شود. گزارش پزشک به عکس متصل شده و از طرف ديگر خط اتصال، ديده مي‌شود. در بیشتر موارد سیستم PACS با سیستم اطلاعاتی بیمارستان (HIS) و سیستم اطلاعاتی رادیولوژی (RIS) مرتبط است تا برقراری ارتباط بین تصاویر با اطلاعات مربوط به بیماران و امکان استفاده از سیستم های تله رادیولوژی برای انتقال و دریافت تصاویر و اطلاعات بیمار از مناطق دور را تسهیل کند. همکاری این سیستم ها می تواند ارتباط بین بخشهای مختلف درمانی را بهبود بخشیده وکارایی و کیفیت مراقبت از بیمار در بیمارستان ها را افزایش دهد. سیستم های ذخیره و بازیابی تصویری به طور کلی از ابزارهای ارتباطی رایانه میزبان ، ابزارهای بایگانی تصویر و ایستگاه های نمایش که به شبکه ارتباطی متصل است ، تشکیل شده است. استفاده از سیستم های ذخیره و بازیابی تصویری تنها به تصویربرداری محدود نخواهد بود بلکه از سیستم هایی که براساس PACS عمل می کند در جراحی هم استفاده می شود و به این ترتیب شبکه های اطلاعاتی که معمولا از خطاها و اشتباهات کمتری برخوردار است ، راه اندازی می شود. یک PACS خوب کاملاً بطور قطعی، به رادیولوژیست اجازه میدهد تا تصاویر پی درپی را با کمترین حرکت و جنبش نسبت به حالتی که باید در ملاء عام نمونه های دقیق را مورد بررسی قرار دهد، بوسیله ابزارهای دیجیتالی که ازطریق صفحه کلید هدایت می شود و با انگشتان به اجرا در می آید تفسیر کند.

 براي راه اندازي سيستم در يك مركز ، توجه به ساختار یک سیستم PACS بسيار حائز اهميت مي باشد. در اين ساختاربايد موارد مهمي را مد نظر قرار داد كه به نمونه هائي از آن اشاره مي نمائيم :

          2-4-1-  بررسی فضای فیزیکی مورد نیاز جهت نصب سخت افزار و لوازم جانبی سیستم PACS. در این جهت دستگاههای تصویربرداری موجود بررسی می شوند. اگر این دستگاه آنالوگ باشد باید از کیت مخصوصی که شبیه یک کارت شبکه نسبتا بزرگ می باشد، در کامپیوتر متصل به دستگاه تصویربرداری استفاده نمود. دستگاههای تصویربرداری دیجیتال کامل بوده و نیاز به کیت مذکور ندارد. دستگاههای دیجیتال بهترین گزینه برای استفاده از سیستم PACS می باشد.

          2-4-2-  بررسی تجهیزات پزشکی و گروه های کاریWORK GROUPS  که توسط  کمیته استاندارد جهانی فرمت دایکامDICOM ارائه داده شده در این مرکز درمانی از قبیل دستگاه CRرادیولوژی RI،CTscan،US،آندوسکوپی ، میکروسکوپی و...

          2-4-3-  سیستم PACS  باید امکان ارسال و دریافت تصاویر دیجیتال پزشکی با فرمت دایکامDICOM  را به ایستگاه های WorkStationsداخل مرکز درمانی داشته باشد.(از قبیل بخش ها ، اطاق عمل وغیره... ) در ایستگاه های WorkStationsاز دو نوع Viewer استفاده می شود:

 الف- Viewerکه این نرم افزار  فقط تصاویر را نشان می دهد  ودر اکثر ایستگاه های Work Stationsنصب می گردد.

 ب-Viewer که اجازه پردازش تصاویر دیجیتال پزشکی با فرمت دایکام DICOM را می دهد،که این نرم افزار بر اساس نیاز و ضرورت تهیه می گردد.

 2-4-4-  سيستمPACS  بايد امكان ارسال و دریافت تصاویر دیجیتال پزشکی با فرمت دایکامDICOM را به خارج مر کز درمانی را از طریق اینترنت داشته باشد.

2-4-5-  سيستمPACS  بايد امكان اتصال بهHIS/RIS  تحت پروتکلHL7  (پروتکل استاندارد انتقال اطلاعات علوم پزشکی )را بر اساس گروه کاری داشته باشد.

2-4-6-  سيستمPACS  بايد امكان پروتکل آموزش بالینی برای دانشجویان و کارکنان علوم پزشکی را داشته باشد.

2-4-7-  سيستمPACS  بايد امكان رایت بر روی   CDیاDVD  را برای ارائه به بیمار بجای کلیشه داشته باشد.

 

       2-5  مزایای استفاده از سيستمPACS 

با بهره برداری از این سیستم مشکلات مرتبط با تصویربرداری مرتفع می شود. بایگانی و ذخیره فیلمها در انبارهای مخصوص نیاز به فضای فیزیکی مخصوص دارد. این فضا باید دارای نور مناسب و غیر مضر برای فیلمها و دما و حرارت مناسب باشد. سیستم ایمنی مناسب نیز برای جلوگیری از آتش سوزی و از بین رفتن فیلمها باید در نظر گرفته شود. گم شدن فیلمها یا خراب شدن آنها و نیاز به درخواست مجدد فیلم از طرف پزشک معالج یا نیاز به این فیلمها برای آموزش دانشجویان علوم پزشکی از مشکلات سیستم کلیشه ای می باشد. از طرفی حجم و هزینه بالای فیلمها همواره مدیران را نگران می کند. سیستم PACS با الکترونیکی نمودن تصاویر ، سیستم  Film Lessرا معرفی و از این مشکلات جلوگیری می نماید. یکی از دغدغه های مدیران بیمارستان هزینه مادی و معنوی حضور رادیولوژیست ها در بیمارستان ، در ساعات غیر اداری می باشد که به شکل آنکالی انجام می گیرد. در مواقع اورژانس و یا قبل از عمل جراحی حتی در نیمه شب ، از بیمار تصاویری اسکن شده و باید توسط متخصص رادیولوژی تفسیر شود. برای این کار یا باید با پزشک متخصص رادیولوژی تماس گرفته شود تا در همان موقع در بیمارستان حضور یابد . یا اینکه فیلم های گرافی توسط فردی به منزل رادیولوژیست ارسال شود و فرد مذکور منتظر بماند تا رادیولوژیست تفسیر خود را ریپورت کرده و توسط آن فرد به بیمارستان عودت داده شود. در این مدت پزشک معالج و تیم جراحی در انتظار هستند و گاهی مشکلاتی در تاخیر عمل برای بیمار پیش می آید که تبعات قانونی هم دارد. سیستم PACS این مشکل را حل نموده و فقط به رادیولوژیست تلفنی اطلاع داده می شود تا ایشان در منزل خود از طریق خط اینترنت وارد سیستم بیمارستان شده و از روی مانیتور خود تصاویر مربوطه را مشاهده و حتی با ابزار نرم افزار PACS PLUS روی تصویر مانور داده و یافته های خود را تایپ کند. در کمترین زمان ممکن پزشک معالج در اتاق عمل یا اورژانس ریپورت را مشاهده و با توجه به تشخیص حاصل به درمان یا عمل می پردازند. سیستم PACS امکان آموزش از راه دور يا تشخيص از طریق اینترنت و تلويزيون را فراهم مي‌سازد و به پزشکان کمک مي‌کند که در هر کجاي کره خاکي که باشند، هم‌زمان به اطلاعات مشابه و به روز شده دست يابند که در اصطلاح، تله راديولوژي ناميده مي‌شود. سيستم‌هاي PACS، با کاهش هزينه‌هاي ذخيره‌سازي که به صورت الکترونيکي انجام مي‌شود (نسبت به بايگاني‌هاي فيلم)، مزاياي زيادي دارند[6]. بااستفاده از سیستم های انفورماتیک تصویربرداری PACS  می توانیم تصاویر رادیولوژی را بایگانی و از آن برای ارسال تصاویر به هر نقطه ای از دنیا استفاده کنیم بنابراین باید از سیستم هایی استفاده کنیم که در آنها خروجی تصویر به صورت دیجیتال است. گسترش استفاده از سيستم PACS از بزرگ شدن مراکز و جاي‌گيري بيشتر بايگاني فيلم‌ها جلوگيري مي‌کند که اين مزيت، به نفع مراکز کوچک است. تهیه تصویر روی CD یا DVD و ارائه آن به بیمار ، کمک می کند تا بیمار ادامه درمان خود را به مراکز دیگری ببرد و این درحالی است که حمل و نگهداری فیلم و کلیشه برای بیمار بسیار مشکل می باشد و گاهی مفقود یا مخدوش شدن فیلم اتفاق می افتد. گاهی اتفاق می افتد که برای درمان بیمار از مشاوره متخصصی در خارج از کشور استفاده می شود . تله رادیولوژی و سیستم PACS تصاویر را سریع و در بهترین حالت ممکن در اختیار متخصص مربوطه در آنسوی کشور قرار داده و روند بهبود بیماری را بهتر می کند. در واقع با پيشرفت علم پزشکي و تجهيزات وابسته به آن که هر کدام دنيايي از تصاوير را ايجاد مي‌کنند، نياز به سيستم‌هايي مانند PACS کاملا احساس مي‌شود تا به اقتصاد دنياي پزشکي نيز کمک رساند. از طرفي، تشخيص سريع‌تر و دقيق‌تر بيماري را امکان‌پذير مي‌سازد و در وقت و هزينه، صرفه‌جويي بسياري مي‌کند. در واقع هدف اصلي استفاده از سيستم PACS ، ارتقاي بازده‌ موثر کاري در کنار قابليت‌هاي تشخيصي پزشکان است. بعبارتی مکانیزه کردن فرایند تصویربرداری از خرید امکانات اولیه تا رضایت بیمار ، پزشکان و کارکنان می باشد.

        3  - ارتباط این سیستم با HIS

    این سیستم نیز همانند بسیاری از برنامه های اقماری HIS باید قابلیت اتصال به آن را داشته باشد تا در خدمت پزشکان و تیم پزشکی در بیمارستان قرار گیرد. در این یکپارچه سازی سیستم PACS اطلاعات هویتی و شماره پرونده بیمار را از HIS دریافت کرده و ذخیره می نماید تا برای تیم پزشکی قابل تشخیص باشد.

 

       ۴  - نتيجه‌گيري

تصویر برداری دیجیتالی موقعیت خارق العاده ای داشته و بر بسیاری  از موانع اولیه مثل کارهای صنعتی ناکافی، تنگنای تولید، قیمت فوق العاده بویژه فیلم و میل کم مشتریان غلبه کرده است. افزایش تصاویر بایگانی و سیستمهای ارتباطی ( PACS ) محرکی برای پذیرش تکنولوژی دیجیتالی تکمیلی که در نصف کردن قیمتها و افزایش کیفیت تصاویر موثر خواهد بود می باشد وبه راحتی می تواند جایگزین فیلم در تصویربرداری شود. همین طور تاخیر زمانی و ناکارآمدی ذاتی در تولید فیلم را حذف کرده و  به بیمارستان اجازه می دهد تا در فضا و کارکنان رادیولوژی صرفه جویی کند. مشکلات تاخیر در گزارش رادیولوژیست روی فیلمها علاوه بر ایجاد تاخیر در تشخیص پزشک و درمان بیمار ، موجب تاخیر در پرداخت هزینه از طرف سازمانهای بیمه نیز می شود که سیستم PACS این مشکلات را حل می نماید. اخذ رضایت تیم تشخیص و درمان پزشکی ، بیمار و سازمانهای ذیربط ، مدیریت هزینه های مالی و انسانی و روی آوردن به سیستمهای مکانیزه همه عواملی هستند که امروزه مدیران بیمارستانها و حتی مراکز کوچک را به چالش کشیده و استفاده از سیستم PACS را یک ضرورت اجتناب ناپذیر نموده است.

 

نوشته : مهندس علی نیک مرام

اين مقاله ، يكي از پروژه هاي دانشگاهي من هست و حاصل مطالعات مختلف و مدتها كار در بيمارستان مي باشد. لطفا در كپي ،از نام من يا وبلاگم بعنوان منبع اينترنتي نام ببريد.

 کپی برداری با ذکر منبع مجاز می باشد.

نوشته شده توسط علی نیک مرام در ساعت 20:24 | لینک  |